Logo und Banner  

Lexicon Istoric Retic (LIR)

Lemma
Chavazzin  

A
 B  C  D  E  F  G  H I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z

stampa
lemma precedents BergaleiBergamin, Luzi lemma sequent

Bergam
Chapitala da la prov. da B. en l'Italia dal Nord, tal. Bergamo. Suenter cumbats tr. Guelfs e Gibellins en il temp medieval, č stada la citad da B. temporarmain sut il domini milanais. En il 15. tsch. č ella vegnida incorporada en il domini venez. sco basa militara orientada vers il nordost e sco sedia uffiziala dals recturs da la Republica da Vaniescha. Il 1512 han ils Grischuns conquistā la Vuclina; B. č daventada ina prov. periferica ed ina citad vischina da las Trais Lias. Il traffic da transit nord-sid traversava la regiun da B. A la fin dal 15. tsch. č attestā il transit sur il Pass da S. Marc (1992 m) da B. a Murbegn che serviva enturn il 1528 a dischlocar truppas militaras. Il 1582 č vegnė reactivā in ulteriur pass da transit, numnadamain il Pass da Dordona (2080 m) che maina da Fōppolo tras la Val Madre a Fusine en Vuclina.
En la segunda mesadad dal 16. tsch. tgirava B. relaziuns intensivas cun las Trais Lias e cun la Confederaziun. Tras la Stamparia Landolfi a Poschiavo čn entradas a B. ideas prot., adoptadas da plevons e scienziads. Aderents da la cretta ref., sco l'umanist e canoni Gerolamo Zanchi u il medi Gulielmus Gratarolus, čn emigrads: Zanchi il 1551 en Vuclina (preditgant a Clavenna ed a Plür) e pli tard a Heidelberg (prof. da teologia), Gratarolus il 1533 en il Grischun (spezialist da bogns termals) e pli tard a Basilea; Giovanni Pietro Parisot č fugė da B. ed č daventa preditgant a Samedan il 1550; ils dus frars Bellinchetti han bandunā lur patria ed han lavurā sco spezialists da minieras a Bravuogn. Enturn il 1560 č sa furmada ina plaiv ref. a B. Vers la mesadad dal 16. tsch. tgiravan las fam. Pestalozza da Clavenna e von Cham da Turitg stretgas relaziuns commerzialas cun B.; commerziants da Lucarn e da S. Gagl čn sa domiciliads a B. Il 1557 ha la societad commerziala Orelli & Pagierano transferė sia sedia da Milaun a B. Ils Grischuns giudevan numerus privilegis venez. (protecziun cunter l'Inquisiziun, exempziun da dazis, e.a.) che vegnivan concedids dapi il 1564 era a commerziants turitgais; las societads commerzialas dals Turitgais Ronco, von Cham, Kambli, Holzhalb, Bebia, Gosswyler e Schneeberger čn sa participadas al commerzi da ponn e da saida a B. Il 1593 han las Trais Lias e Vaniescha avert il Pass da S. Marc, la via commerziala moderna ed internaz. (Via Priulana) da B. a Murbegn, dond qua tras novs impuls al commerzi grischun e turitgais. L'allianza tr. Vaniescha e las Trais Lias dal 1603 e l'allianza commerziala e militara tr. Turitg, Berna e Vaniescha dal 1615/18 han augmentā da lur vart l'impurtanza da B. Suenter activitads economicas, limitadas durant la Guerra da trent'onns, han B. vivė ina nova fluriziun en il 18. tschientaner. Las chasas grischunas bainstantas da Frizzoni (Fritschun) e da Martin Sprecher čn s'engaschadas en il commerzi da launa e da saida. Il 1706-64 han las Trais Lias refusā d'amplifitgar il Pass da S. Marc ad ina via commerziala. Il 1764 ha Vaniescha visā ils privilegis venez. als Grischuns, ed il 1797 han las Trais Lias pers la Vuclina. Las relaziuns cun B. čn sa sminuidas ed han alura chalā dal tuttafatg. En il 19. tsch. han Bergamascs fittā las alps grischunas che vegnivan pasculadas intensivamain da muntaneras da nursas; a partir dal 1874 han donns pli gronds, chaschunads a plantas e guauds, limitā la pasculaziun. L'immigraziun stagiunala da Bergamascs sco lavurers da guaud e praders en il Tessin e Grischun ha cuntinuā fin l'entsch. dal 20. tschientaner.


Litteratura:
B. Belotti, Storia di Bergamo e dei Bergamaschi 2, 1940; D. Fretz, Die Frühbeziehungen zwischen Zürich und Bergamo 1568-1618, 1940; Sprecher/Jenny, Kulturgeschichte.

Martin Bundi

lemma precedents BergaleiBergamin, Luzi lemma sequent

pagina precedenta


© HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna. Per tut ils texts publitgads a moda
electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.





Redacziun LIS, Gerberngasse 39, Chaum postal 322, 3000 Berna 13, tel. +41 31 313 13 30, e-mail: