Logo und Banner  

Lexicon Istoric Retic (LIR)

Lemma
Chavazzin  

A
 B  C  D  E  F  G  H I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z

stampa
lemma precedents IndependenzaIndustria da chasa lemma sequent

Industria
La noziun industria designescha en general ina furma da producziun (en massa) cun in aut grad da mecanisaziun ed automatisaziun en confrunt cun la producziun artisanala. En quest sectur economic vegnan materias primas betg adattadas al diever quotidian elavuradas mecanicamain a bains da producziun u da consum.
En connex cun la producziun da textilias e da minerals metallics discurran ins fin enturn il 1800 da "protoindustria" (producziun avant la mecanisaziun industriala moderna). Ils talers e mulins d'aua čn stadas las emprimas maschinas attestadas en numerusas vischnancas da la Currezia dapi l'«Urbari curretic dals bains imperials» (ca. 840). Dasperas existivan falluns e sfruschs per l'elavuraziun da textilias, e l'industria da minieras disponiva da pumpas, fullas e fols che vegnivan mess en moviment cun agid da forza idraulica. Minieras da fier čn doc. gia per il temp preistoric en il Grischun. En il temp medieval tardiv han existě minieras en il Grischun Central sco era en las regiuns dal Bernina e dal Fuorn, a Tavau ed en Surselva. Enconuschientschas pli precisas per l'explotaziun da metal cun agid da furns čn attestadas pir per il temp modern. Ils miniers ed ils gestiunaris da l'elavuraziun da metal eran solitamain spezialists da l'exteriur. Dals possessurs nobels čn ils manaschis alura passads a societads che laschavan transportar la crappa - cun pli u main cuntegn mineral e cun custs immensas - da chavas per gronda part autsituadas giuador en las vals. Il basegn da charvun da lain per ils furns a Ferrera, Seglias e Bellaluna sper Filisur sco era al Schmelzboden a Tavau ed al Fuorn ha provocŕ runcadas da guauds a l'engronda. La plipart da las textilias vegniva elavurada anc fin viaden il 19. tsch. da l'industria chasana (Lavur a chasa). La filandaria da saida dal 17. e 18. tsch. sco era l'editoria cun la filandaria da mangola e la stampa sin taila dal 18. tsch. vegnivan dentant attribuidas a la protoindustria. Tenor indicaziuns d'in editur garantiva quel tip d'industria a passa milli Grischuns in gudogn accessori. Tuttina eran las manufacturas grischunas plitost grondas interpresas artisanalas, sco la vaschlaria a S. Antönia, las industrias da palpiri e da vaider u singulas fabricas da posamentaria. A Cuira han las mastergnanzas impedě ad interpresas grondas da sa domiciliar. Pir en il 19. tsch. han ins cumenzŕ a promover sistematicamain l'industrialisaziun en il Grischun. Ma la plipart da las numerusas tentativas, interprendidas enturn la mesadad dal tschientaner sin iniziativa dals filantropins (sco quella da la Societad d'utilitad publica u dal chaputschin Teodosius Florentini e.a.), ha gě pauc success. Ins aveva en mira surtut in'industria chasana per evitar ils effects negativs da las fabricas. Uschia han ins organisŕ p.ex. curs da taisser strom u d'entagliar ed era introducě la tessaria da saida e perfin la producziun da ponn en praschuns. En Surselva vegnivan producidas stgatlas da lain en grondas quantitads. Il naufragi da questas tentativas da metter en commerzi products da materias primas indigenas (o.t. da launa e laina), raffinads cun agid da la forza idraulica e da lavurers da professiun, ha svegliŕ l'idea pessimistica ch'il Grischun na saja betg adattŕ per la producziun industriala. Tuttina čn naschidas insaquantas interpresas ch'čn sa mantegnidas fin viaden il 20. tsch. e che preschentavan periodicamain lur products ad exposiziuns d'industria e mastergn. A quellas interpresas appartegnevan la vaidraria da Domat, ina fabrica da pasta, da tschigulatta e da savun sco era ina cularia ed ina fabrica da maschinas a Cuira ed a Landquart, las fabricas da ponn e las filandarias a Cuira ed a Trun sco era ina filandaria ed ina tessaria da mangola a Seglias. En il 20. tsch. čn s'agiuntadas ulteriuras fabricas numnadamain ina da metal, ina da stadairas (a Cuira) ed ina da launa e da palpiri (a Landquart). Questas fabricas eran interpresas pitschnas en cumparegliaziun cun quellas en la Bassa, e la part dals lavurers era sa dublada a stgars 2% tr. il 1882 ed il 1938. L'interpresa industriala anc oz la pli gronda dal Grischun, las Ovras da Domat, č naschida durant la Segunda Guerra mundiala: ella ha producě tr. il 1941 ed il 1956 carburant substitutiv cun sustegn finanzial da la Confederaziun. La fabrica ha alura midŕ cun success a la producziun da materias sinteticas. Suenter la crisa d'ieli dal 1973-74 čn bleras interpresas daventadas victimas dal process da concentraziun. L'industria da construcziun ha pudě mantegnair ses aut nivel grazia a la construcziun d'abitaziuns secundaras suenter las grondas activitads en il sectur da la construcziun dad ovras idraulicas e da vias, absorbond la mesadad da tut las persunas occupadas en il sectur secundar. L'industria d'electricitad (Electrificaziun) ha laschŕ construir en il Grischun, o.t. en ils onns 1950-70, immens lais d'accumulaziun ch'han dŕ impuls economics multifars. Era suenter il boom da construcziun cuntinuescha ella a rinforzar l'economia en regiuns pli paupras cun prestaziuns fiscalas e current gratuit, ma era cun stgaffir plazzas da lavur. Gia en il 19. tsch. č il Grischun sa sviluppŕ d'in chantun agrar ad in chantun da servetschs ed č vegně schanegiŕ qua tras per gronda part da las consequenzas d'ina desindustrialisaziun. Il pitschen sectur industrial sa concentrescha sin la Val dal Rain tr. Panaduz ed il Signuradi e cumpiglia dapi insaquants decennis era interpresas d'electronica.



Litteratura:
Jenny, Handwerk und Industrie; HbBG 3, 74-88, 341-54.

Max Hilfiker

lemma precedents IndependenzaIndustria da chasa lemma sequent

pagina precedenta


© HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna. Per tut ils texts publitgads a moda
electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.





Redaktion HLS, Hirschengraben 11, Postfach, 3001 Bern, tel. +41 31 313 13 30, E-mail: :